Phật giáo Nguyên thủy – Theravāda là gì?
Theravāda là trường phái Phật giáo tiếp nhận giáo lý kinh điển từ Tipiṭaka — kho tàng Tam tạng Thánh điển Pāḷi — và được coi là học thuyết của các bậc Trưởng lão.
Tam tạng Pāḷi được học giả công nhận là chứng tích chân thực nhất còn lưu lại về những lời dạy ban đầu của Đức Phật.
Trường phái chủ đạo nhiều thế kỷ tại Thái Lan, Miến Điện, Campuchia, Lào và Tích Lan; hơn 150 triệu tín đồ (số liệu 3/2017); đang bám rễ ở phương Tây.
Được truyền thừa ngay từ sau khi Đức Phật viên tịch; các sử gia thừa nhận sự truyền thừa này không bị gián đoạn.
Các tín đồ Theravāda tuân thủ nghiêm những tôn chỉ — giáo pháp và giới luật (Dhamma – Vinaya) — được tin là do Đức Thế Tôn đề ra. Pháp được vận hành và lưu truyền đến ngày nay nhờ Tăng đoàn Tỳ-khưu, Tỳ-khưu-ni thành lập từ thời Đức Phật.
Bốn đặc tính chung ở mọi quốc gia
Bằng tiếng Pāḷi và tiếng bản ngữ.
Y cứ theo Thánh điển Pāḷi.
Tam y và bình bát là tài sản của bậc xuất gia.
Ngày ăn một buổi, không ăn phi thời.
Trường phái Theravāda ra đời vì lý do gì?
Khoảng 100 năm sau khi Đức Phật viên tịch, Tăng chúng bất đồng ý kiến về giới luật — cụ thể là 10 điều luật — nên chia làm hai nhóm họp riêng.
Ngài Yasa triệu tập 700 vị A-la-hán tại Vesālī, dưới quyền chủ tọa của Trưởng lão Revata; tất cả đồng ý không sửa đổi giới luật của Đức Phật.
Các Tỳ-khưu Vajjiputta chấp nhận sửa đổi 10 điều luật mà Đức Phật cấm không được làm.
Vì thế kỳ kết tập Tam tạng lần thứ hai chỉ đặt trọng tâm vào việc giải quyết giới luật. (Chi tiết 10 điều: xem Bài 2 · Phần 3.)
Những tên gọi của hai nhóm
| Nhóm của Ngài Yasa — giữ đúng giới luật | Nhóm Vajjiputta — sửa đổi 10 điều luật |
|---|---|
| Trưởng lão bộ · Thượng tọa bộ | Đại chúng bộ (Mahāsaṅghika) |
| Phật giáo Nguyên thủy – Theravāda | Phật giáo Tiến thủ |
| Phật giáo Nam tông — truyền thừa về phương Nam, chủ đạo ở các nước Nam Á | Phật giáo Bắc tông — truyền thừa về phương Bắc: Trung Quốc, Tây Tạng, Triều Tiên |
Mười tám bộ phái — theo Đại sử
Mahāvaṃsa chương V kể: bản kết tập do Ngài Mahākassapa và các Trưởng lão thực hiện gọi là Theravāda, và “trong một trăm năm đầu, phái của các Trưởng lão là một, hợp nhất”. Sau kỳ kết tập thứ hai, các Tỳ-khưu bị bác bỏ — mười nghìn vị — lập phái Mahāsaṅghika (Đại chúng bộ); từ đó các phái khác lần lượt tách ra. “Như vậy trong thế kỷ thứ hai [sau Phật nhập diệt] phát sinh mười bảy phái” — cùng với Theravāda là mười tám (Mhv V.1 – 11, bản Geiger).
| Nhánh Đại chúng bộ — 6 phái | Nhánh Thượng tọa — 12 phái (kể cả Theravāda) |
|---|---|
| Mahāsaṅghika (Đại chúng bộ) ↳ Gokulika, Ekabyohārika ↳ từ Gokulika: Paññatti, Bāhulika ↳ từ các phái ấy: Cetiya | Theravāda ↳ Mahiṃsāsaka, Vajjiputtaka ↳ từ Vajjiputtaka: Dhammuttariya, Bhaddayānika, Chandāgārika, Sammitī (Chánh lượng bộ) ↳ từ Mahiṃsāsaka: Sabbatthavāda (Nhất thiết hữu bộ), Dhammaguttika ↳ từ Sabbatthavāda: Kassapiya → Saṅkantika → Suttavāda |
| Về sau (Mhv V.12 – 13): sáu phái nữa ở Ấn Độ — Hemavata, Rājagiriya, Siddhatthaka, Pubbaseliya, Aparaseliya, Vājiriya; và hai phái ở Tích Lan — Dhammaruci và Sāgaliya (xem Chương 3 · Bài 1 · Phần 6). | |
Đây là danh sách theo cách nhìn của Theravāda; các truyền thống khác (như luận Dị bộ tông luân luận của Ngài Thế Hữu bên Bắc truyền) kể tên và thứ tự các phái không hoàn toàn giống. Con số “mười tám” vì thế nên hiểu là con số truyền thống. Hai phái trong danh sách — Sammitī (Chánh lượng bộ) và Sabbatthavāda (Nhất thiết hữu bộ) — về sau có mặt ở Champa và các nước hải đảo Đông Nam Á, như Ngài Nghĩa Tịnh ghi lại (Chương 4 · Bài 1 · Phần 1).
Cách gọi “Nam tông – Bắc tông” là cách gọi giản lược theo hướng truyền bá. Phật giáo Bắc truyền về sau hình thành qua nhiều bộ phái và sự phát triển của Đại thừa (chính giáo trình cũng ghi kỳ kết tập ở Kasmīra là khởi điểm của Đại thừa — xem Bài 2 · Phần 5), nên không nên đồng nhất hoàn toàn Bắc tông hiện nay với Đại chúng bộ thời xưa.
Pāḷi — ngôn ngữ của Tam tạng
Tôn giả Ānanda, thị giả của Đức Phật, ghi nhớ các bài pháp. Không lâu sau khi Đức Phật viên tịch, 500 vị Trưởng lão — trong đó có Ngài Ānanda — kết tập tất cả các bài pháp đã nghe trong 45 năm hành đạo. Vì thế hầu hết các bài kinh đều mở đầu:
Từ khẩu truyền đến Tam tạng
Lời dạy tiếp tục được truyền miệng trong Tăng chúng, theo truyền thống truyền khẩu có từ lâu trước thời Đức Phật.
Tăng chúng sắp xếp, biên soạn lời dạy thành ba phần — Tạng Luật, Tạng Kinh, Tạng Luận — gọi chung là Tam tạng (Tipiṭaka).
Từ thế kỷ III TCN, chư Tăng Ấn Độ và Tích Lan biên soạn các bản chú giải Tam tạng; các bản này về sau được tập hợp và dịch sang Pāḷi (ngài Buddhaghosa, thế kỷ V – VI sau CN).
Lần đầu tiên Tam tạng được cố định bằng chữ viết: chư Tăng viết chữ Pāḷi bằng mẫu tự Sinhala.
Tam tạng được chuyển sang nhiều loại chữ: Devanagari, Thái, Miến, La-tinh, Kirin…
- Pārājika
- Pācittiya
- Mahāvagga
- Cullavagga
- Parivāra
- Dīgha Nikāya · Trường Bộ
- Majjhima Nikāya · Trung Bộ
- Saṃyutta Nikāya · Tương Ưng
- Aṅguttara Nikāya · Tăng Chi
- Khuddaka Nikāya · Tiểu Bộ
- Dhammasaṅgaṇī
- Vibhaṅga
- Dhātukathā
- Puggalapaññatti
- Kathāvatthu
- Yamaka
- Paṭṭhāna
Hai cách tính niên đại. Ở đoạn này giáo trình ghi Đức Phật viên tịch “khoảng 480 trước CN” — niên đại nhiều học giả hiện đại dùng. Truyền thống Nam tông (theo các biên niên sử Tích Lan) tính năm nhập diệt là 544 TCN, mốc khởi đầu Phật lịch — xem Chương 2 · Bài 2 · Phần 3.
Tiếng Pāḷi
Theo Mahāvaṃsa, tiếng Pāḷi là ngôn ngữ của vương quốc Magadha (Ma-kiệt-đà) — một trong mười sáu nước lớn thời Đức Phật, nơi diễn ra phần lớn hoạt động của Phật giáo, cùng kỳ kết tập thứ nhất và thứ ba. Thời vua Asoka thống nhất Ấn Độ, ngôn ngữ Magadha được dùng làm quốc ngữ.
Theo các nhà nghiên cứu, tiếng Pāḷi khởi nguyên không có hệ thống mẫu tự riêng. Nhiều người học Theravāda thấy rằng học tiếng Pāḷi, dù chưa chuyên sâu, cũng giúp hiểu giáo lý sâu rộng hơn rất nhiều — xem trang Pāḷi Phật học của Thừa Tự Pháp.
Không phải giáo điều để tin suông
Khác với kinh sách của nhiều tôn giáo, ngôn ngữ Tam tạng không được coi là thánh kinh phải chấp nhận bằng đức tin thuần túy. Giáo lý của Đức Phật nhằm được thẩm định và thực hành trong đời sống, để mỗi người tự thấy nó có đem lại kết quả hay không. Chính chân lý mà Tam tạng chỉ dạy mới là tối quan trọng, chứ không phải bản thân ngôn ngữ.
Tứ Thánh đế — học thuyết cốt lõi
Không lâu sau khi giác ngộ, tại Isipatana, chỗ Vườn Nai, Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên cho năm vị Tỷ-kheo. Bài pháp trình bày cơ cấu làm nền cho mọi giáo lý về sau: Bốn Chân lý cao thượng — không phải lý thuyết siêu hình hay điều phải tin, mà là những phạm trù phải tự thể nghiệm trực tiếp.
Kinh Chuyển Pháp Luân (SN 56.11) · HT. Thích Minh Châu dịch
Mỗi Thánh đế một nhiệm vụ
Đức Phật dạy rằng việc thoát khỏi luân hồi đòi hỏi giao cho mỗi Thánh đế một nhiệm vụ cụ thể:
| Thánh đế | Pāḷi | Kinh (HT. Minh Châu dịch) | Giáo trình diễn đạt |
|---|---|---|---|
| Khổ | pariññeyya | cần phải liễu tri | thấu hiểu |
| Khổ tập | pahātabba | cần phải đoạn tận | xả bỏ |
| Khổ diệt | sacchikātabba | cần phải chứng ngộ | thực hiện |
| Đạo | bhāvetabba | cần phải tu tập | phát triển |
Vô minh, nghiệp và luân hồi
Thực hiện viên mãn Thánh đế thứ ba dọn đường cho giác ngộ: chấm dứt vô minh, tham, khổ và nghiệp — đích cuối cùng của mọi giáo lý là Niết-bàn (Nibbāna).
Bát Chánh đạo: Giới – Định – Tuệ
- Chánh kiến
- Chánh tư duy
- Chánh ngữ
- Chánh nghiệp
- Chánh mạng
- Chánh tinh tấn
- Chánh niệm
- Chánh định
Bát Chánh đạo được hiểu tốt nhất như một tập hợp phẩm chất cần tu dưỡng, hơn là một chuỗi bước xếp thẳng hàng: chánh kiến, chánh tư duy tạo điều kiện cho giới; giới phát triển thì định phát triển; định viên mãn thì tuệ đi sâu hơn — yếu tố này thúc đẩy yếu tố kia cho đến đỉnh cao giác ngộ.
Khởi đầu: chánh kiến và quy y Tam bảo
Con đường bắt đầu bằng chánh kiến về Tứ Thánh đế và nghiệp: hạnh phúc tương lai không do số phận tiền định, không phó mặc thần linh hay may rủi — trách nhiệm nằm trên chính đôi vai mỗi người. Từ đó người học phát nguyện quy y Tam bảo: Phật, Pháp, Tăng.
Những phương tiện hỗ trợ
Giới
Chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng được cụ thể hóa thành ngũ giới: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng chất say nghiện. Ngay cả giới luật Tỳ-khưu 227 giới và Tỳ-khưu-ni 311 giới cũng lấy năm giới căn bản làm nòng cốt — xem trang Luật Tỳ-khưu của Thừa Tự Pháp.
Định và tuệ
Trên nền giới, hành giả tiến vào thiền định: chánh tinh tấn ưu tiên phẩm chất thiện xảo; chánh niệm giữ chú ý trên kinh nghiệm hiện tại; chánh định an trú trọn vẹn trong đề mục. Chánh niệm và chánh định được phát triển qua niệm xứ (satipaṭṭhāna); niệm thân, nhất là niệm hơi thở, giúp quân bình chỉ (samatha) và quán (vipassanā), thấy rõ ba đặc tính:
Bốn tầng giác ngộ
Khi tham không còn nơi ẩn náu, tiến trình nghiệp thêu dệt nên khổ bị tháo tung — hành giả chứng nghiệm Niết-bàn lần đầu. Đó là tầng thứ nhất trong bốn giai đoạn tuần tự của giác ngộ; mỗi tầng cởi bỏ hay làm yếu đi các kiết sử (saṃyojana).
Bước ngoặt triệt để: nghi về giáo lý biến mất, niềm tin vào hiệu quả thanh lọc của nghi lễ tan biến, quan niệm về một cái tôi cố định tiêu tan (đoạn nghi, giới cấm thủ, thân kiến). Không còn tái sinh quá bảy lần trước khi giác ngộ viên mãn.
Dục tham và sân được làm cho suy yếu.
Dục tham và sân bị nhổ tận gốc; không còn tái sanh vào cõi dục.
Ngay cả tham và ngã mạn vi tế nhất cũng bị quét sạch, không bao giờ trở lại: điểm cuối của giáo lý Đức Phật.
Vị A-la-hán sống trọn quãng đời còn lại trong an lạc của Niết-bàn. Khi thân mạng chấm dứt, vị ấy nhập Vô dư Niết-bàn (parinibbāna). Ngôn ngữ bất lực trước sự kiện ấy; Đức Phật ví với ngọn lửa tắt khi đã cháy hết nhiên liệu.
Muốn học sâu các bài kinh, xem trang Học Kinh của Thừa Tự Pháp.
Truyền thừa ra ngoài Ấn Độ
Thế kỷ III trước Công nguyên là thời kỳ vàng son của Theravāda. Vua Dhammāsoka (Asoka) và Trưởng lão Moggaliputta Tissa gửi 9 phái đoàn sang các xứ lân cận để hoằng pháp.
Vị A-la-hán Mahinda cùng bốn vị Trưởng lão, Sa-di Sumana và cận sự nam bậc Bất lai Bhaṇḍuka dùng thần thông bay qua hư không, đáp xuống núi Missaka, trên đỉnh Sīlakūṭa, nơi vùng đất khả ái Ambatthala (Sri Lanka ngày nay). Từ đó Theravāda phát triển cực kỳ nhanh và mạnh ở Tích Lan, rồi khắp Đông Nam Á.
Danh sách đủ 9 phái đoàn và phái đoàn hai Trưởng lão Soṇa – Uttara đến Suvaṇṇabhūmi: xem Chương 2 · Bài 2 · Phần 7. Kỳ kết tập do Ngài Mahinda chủ tọa tại Tích Lan: xem Bài 2 · Phần 5.
Thật sự mưu tìm hạnh phúc
Đạo Phật đôi khi bị phê phán là tiêu cực, bi quan. Đời quả có nhiều hạnh phúc và niềm vui cao cả — nhưng khổ ẩn sau cả những hoan lạc cao nhất, vì sớm hay muộn, như ngày phải đến đêm, hạnh phúc ấy phải chấm dứt.
Nếu giáo lý dừng ở đó thì quả là bi quan. Nhưng như một thầy thuốc kê đơn cho bệnh nhân, Đức Phật đưa ra cả niềm hy vọng (Thánh đế thứ ba) và cách điều trị (Thánh đế thứ tư):
Nhìn thẳng vào cảnh ngộ: có bất mãn và khổ trên thế gian.
Khát ái là gốc của khổ.
Khổ có thể chấm dứt hoàn toàn.
Bát Chánh đạo.
Giáo lý ấy đem lại niềm lạc quan, hoan hỷ, và giá trị sâu xa cho một đời sống hữu hạn. Những phẩm hạnh chín muồi trên con đường không chỉ làm phẳng lối đến Niết-bàn mà còn chuyển hóa người tu thành người rộng lượng, giàu lòng thương, trầm tĩnh và sáng suốt hơn.
Dòng thời gian của bài
Theravāda là dòng truyền thừa giữ gìn Pháp và Luật bằng Tam tạng Pāḷi, lấy Tứ Thánh đế và Bát Chánh đạo làm cốt lõi, và từ Ấn Độ đã đến Tích Lan rồi khắp Đông Nam Á.
500 vị Trưởng lão kết tập lời dạy; Pháp được khẩu truyền.
Tranh luận 10 điều luật: Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ tách thành hai nhóm.
Vua Asoka và Ngài Moggaliputta Tissa gửi 9 phái đoàn; Ngài Mahinda đến Tích Lan.
Lời dạy được hệ thống hóa thành ba tạng (theo giáo trình).
Tam tạng lần đầu được chép thành văn bằng mẫu tự Sinhala.
Ngài Buddhaghosa dịch các bản chú giải sang Pāḷi.
Hơn 150 triệu tín đồ (2017), đang phát triển ở phương Tây.
Thẻ ghi nhớ, trắc nghiệm & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Luyện tập — ngân hàng câu hỏi
Sáu dạng câu tự chấm điểm: trắc nghiệm, đúng/sai, chọn nhiều, điền từ, nối cặp, sắp xếp. Câu làm sai được ghi lại để ôn riêng.
Câu hỏi tư duy & tra cứu
Những câu cần suy nghĩ hoặc tự tra nguồn gốc (có gợi ý và link). Hãy viết câu trả lời của bạn trước, rồi mới mở đáp án tham khảo.
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Phật giáo Nguyên thủy – Theravāda là gì? Nêu bốn đặc tính chung ở mọi quốc gia.
Là trường phái tiếp nhận giáo lý từ Tam tạng Pāḷi, “học thuyết của các bậc Trưởng lão”, truyền thừa không gián đoạn từ sau Phật nhập diệt, hòa hợp nhưng không hòa tan. Bốn đặc tính: tụng kinh bằng Pāḷi và bản ngữ; tu hành y cứ Thánh điển Pāḷi; tam y và bình bát là tài sản người xuất gia; ngày ăn một buổi, không ăn phi thời.
2Trường phái Theravāda ra đời vì lý do gì?
Khoảng 100 năm sau Phật nhập diệt, Tăng chúng bất đồng về 10 điều luật. Nhóm của Ngài Yasa triệu tập 700 vị A-la-hán, Trưởng lão Revata chủ tọa, giữ nguyên giới luật → Thượng tọa bộ, Theravāda, Nam tông. Nhóm Vajjiputta chấp nhận sửa 10 điều → Đại chúng bộ, Bắc tông.
3Trình bày quá trình từ khẩu truyền đến Tam tạng chép thành văn.
500 Trưởng lão kết tập lời dạy (“Như vầy tôi nghe”), truyền khẩu; khoảng 250 TCN hệ thống hóa thành Tạng Luật (5 bộ), Tạng Kinh (5 bộ), Tạng Luận (7 bộ); khoảng 100 TCN chép bằng mẫu tự Sinhala; về sau chuyển sang nhiều loại chữ.
4Kể Tứ Thánh đế và nhiệm vụ đối với từng Thánh đế.
Khổ — cần phải liễu tri; Khổ tập (ái) — cần phải đoạn tận; Khổ diệt — cần phải chứng ngộ; Con đường đưa đến khổ diệt (Bát Chánh đạo) — cần phải tu tập (SN 56.11).
5Bát Chánh đạo chia thành Giới – Định – Tuệ thế nào? Vì sao nói đó không phải chuỗi bước thẳng hàng?
Tuệ: chánh kiến, chánh tư duy · Giới: chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng · Định: chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Các yếu tố là phẩm chất cùng tu dưỡng, nâng đỡ nhau: tuệ dẫn giới, giới nâng định, định làm tuệ sâu thêm.
6Vì sao nói Phật giáo không bi quan?
Đức Phật như thầy thuốc: chẩn đoán bệnh (Khổ), chỉ nguyên nhân (Tập), cho niềm hy vọng (Diệt) và phương thuốc (Đạo). Giáo lý đem lại lạc quan và hạnh phúc chân thật — “Phật giáo là thật sự mưu tìm hạnh phúc”.
Tài liệu tham khảo
- Tiến sĩ, Tỳ kheo Thiện Minh, Giáo trình Lược sử Phật giáo Nam tông Việt Nam (A Study of Theravāda Buddhism in Vietnam), Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. HCM, NXB Hồng Đức — Chương 1, Bài 1.
- Kinh điển (HT. Thích Minh Châu dịch, SuttaCentral): Kinh Chuyển Pháp Luân (SN 56.11), Kinh Ngọn Cờ (SN 11.3), Kinh Sợ Hãi Khiếp Đảm (MN 4), Kinh Đại Bát-niết-bàn (DN 16).
- Mahāvaṃsa (Đại sử) — biên niên sử Tích Lan; chương V.1 – 13 (mười tám bộ phái) đối chiếu trực tiếp bản dịch W. Geiger, 1912 — bản quét trên archive.org.
Hiệu đính so với giáo trình: các bản chú giải được dịch sang Pāḷi vào thế kỷ V – VI sau Công nguyên (ngài Buddhaghosa — như giáo trình ghi ở Bài 2), không phải “thế kỷ 5 trước CN”; viết đúng sakadāgāmī (Nhất lai), anāgāmī (Bất lai); bậc Bất lai đoạn tận dục tham và sân (năm hạ phần kiết sử), chưa phải mọi kiết sử; thuật ngữ Sanskrit śīla, maitrī trong giáo trình được ghi theo Pāḷi sīla, mettā; nơi Ngài Mahinda đáp xuống là đỉnh Sīlakūṭa trên núi Missaka (giáo trình ghi “Sīka”); niên đại “khoảng 480 TCN” là cách tính của học giả, khác với 544 TCN của truyền thống Nam tông.